Trafo kazanı tedarikçisinden istenecek 8 belge
Bir trafo kazanı tedarikçisi değerlendirilirken teklifin en çok bakılan satırı fiyattır; oysa kazanın sahada kaç yıl dayanacağını belirleyen bilgi, fiyatın arkasındaki belge setinde durur. Kaynak dikişinin hangi prosedürle çekildiği, sacın hangi döküm partisinden geldiği, boyanın hangi yüzey üzerine kaç mikron olarak atıldığı sözleşme imzalanmadan önce kâğıt üzerinde görülebilir. Görülmediğinde ise ilk kanıt, yağ dolu kazanın flanş dibinden sızmasıdır.
Bu yazı belgelerin nasıl alındığını anlatan bir belgelendirme rehberi değil. Satın alma tarafında duran mühendisin eline verilecek bir kontrol listesi: hangi belge istenir, o belgede hangi satır okunur, hangi sayı eksikse teklif geri çevrilir. Sekiz başlık var ve hepsinin karşılığı ölçülebilir bir değerdir.
Listeyi kendi imalat pratiğimizden çıkardık. Ankara’daki tesisimizde ürettiğimiz her kazan için bu sekiz belgenin tamamı dosyalanır ve sevkiyatla birlikte alıcıya verilir; dolayısıyla aşağıdaki maddeler bir temenni listesi değil, teslim şartıdır.
Belge dosyası neden sipariş öncesinde istenir?
Belge talebinin zamanlaması, belgenin kendisi kadar belirleyicidir. Sevkiyat sonrasında istenen bir kaynakçı sertifikası, kaynak zaten çekildiği için yalnızca bir arşiv kaydıdır; teklif aşamasında istenen aynı sertifika ise imalatın hangi kadroyla yapılacağını sözleşmeye bağlar.
Trafo kazanı, yağ dolu ve basınç altında çalışan kaynaklı bir yapıdır. İçindeki mineral yağ hem yalıtkan hem soğutucudur; dikişteki 0,5 mm’lik bir yetersiz nüfuziyet, kazanın hidrostatik testte değil, ilk yaz sıcağında yağ genleşmesiyle kendini gösterir. Kazanın hangi parçalardan oluştuğu ve trafo kazanı nedir sorusunun teknik karşılığı ayrı bir konudur; burada ilgilendiğimiz, o parçaların izlenebilir biçimde üretildiğinin kanıtıdır.
Belge dosyasını sipariş öncesi istemenin üç somut faydası var:
- Kapsam netleşir: Tedarikçinin EN 1090 belgesi EXC2 kapsıyorsa ve siz EXC3 istiyorsanız, bu fark teklif aşamasında 5 dakikada görülür, sahada 5 ayda görülür.
- Fiyat karşılaştırılabilir hale gelir: 3.1 malzeme sertifikalı sac ile sertifikasız sac arasındaki ton başına fark, iki teklifin aynı işi anlatmadığını gösterir.
- Muayene planı önceden yazılır: NDT oranı, kuru film kalınlığı ölçüm sayısı ve test basıncı sözleşme ekinde tanımlanmışsa, ara denetimde tartışma çıkmaz.
Belge 1 ve 2: EN 1090 uygunluk beyanı, EXC sınıfı ve EN ISO 3834 seviyesi
Bu iki belge ayrı görünse de tek bir zincirin halkalarıdır. EN 1090-1 kapsamında verilen uygunluk beyanı, imalatçının kaynaklı çelik yapı elemanı üretme yetkinliğinin belgelendirildiğini gösterir. Belgenin üzerindeki kritik satır firma adı değil, EXC sınıfıdır (Execution Class). EN 1090-2, EXC1’den EXC4’e dört sınıf tanımlar ve her sınıf için farklı bir EN ISO 3834 kaynak kalite seviyesi ile farklı bir tahribatsız muayene kapsamı ister.
Trafo kazanları, yağ dolu ve çevresel yükler altında çalıştığı için pratikte EXC2 altında değerlendirilmemelidir; şebeke kritikliği yüksek güç trafosu kazanlarında ise şartnameye EXC3 yazılması yerindedir. Aşağıdaki tablo, teklif değerlendirirken hangi sınıfın ne getirdiğini gösterir.
| EXC sınıfı | EN ISO 3834 karşılığı | Görsel muayene | Yüzey altı NDT oranı (enine alın kaynağı) | Trafo kazanında tipik karşılık |
|---|---|---|---|---|
| EXC1 | EN ISO 3834-4 (temel) | %100 | %0 | Yetersiz — kazan gövdesinde kullanılmaz |
| EXC2 | EN ISO 3834-3 (standart) | %100 | %10 | Dağıtım trafosu kazanı, 1,2-3 mm sac, alt sınır |
| EXC3 | EN ISO 3834-2 (kapsamlı) | %100 | %20 | Güç trafosu kazanı, 5-12 mm sac, önerilen |
| EXC4 | EN ISO 3834-2 (kapsamlı) | %100 | %100 | Özel proje, yüksek sonuç riski |
Oranlar EN 1090-2 muayene tablosundan gelir ve birleşim tipine göre değişir; tabloda enine alın kaynağı esas alınmıştır. Tedarikçi EN ISO 3834-2 sertifikası sunuyorsa kaynak koordinatörü, kalibrasyon kayıtları ve prosedür yönetimi denetlenmiş demektir. Bizim tesisimizde ISO 3834-2 ve EN 1090 kapsamı birlikte yürütülür.
Belge 3: WPS ve WPQR dosyası
Kaynak Prosedür Şartnamesi (WPS) kaynağın nasıl çekileceğini yazar; Kaynak Prosedür Onay Kaydı (WPQR) o yazının deney numunesiyle doğrulandığını gösterir. WPS’siz WPQR bir laboratuvar raporudur, WPQR’siz WPS ise bir niyet beyanıdır. İkisi birlikte istenir.
WPS üzerinde okunacak alanlar şunlardır:
- Malzeme grubu: ST37 sınıfı yapı çeliği CEN ISO/TR 15608’e göre Grup 1.1 içinde yer alır. WPS başka bir grup için onaylanmışsa kazana geçerli değildir.
- Kalınlık geçerlilik aralığı: 3 mm’lik numuneyle onaylanmış bir prosedür 10 mm gövde sacını kapsamaz. Aralık mm cinsinden yazılıdır, okuyun.
- Kaynak yöntemi: 135 (MAG, özlü telsiz) veya 136 (özlü tel) gibi EN ISO 4063 proses numarası bulunmalıdır.
- Isı girdisi ve ön tav: kJ/mm cinsinden aralık ve varsa °C cinsinden ön tav sıcaklığı.
WPQR ise EN ISO 15614-1’e göre düzenlenir ve içinde çekme, eğme, çentik darbe ve makro muayene sonuçları bulunur. Onay tarihi ile deney raporu numarası birbirini tutmuyorsa dosya eksiktir. Prosedürlerin nasıl kurulduğunu ve dikiş hazırlığının imalatı nasıl etkilediğini ayrıntılı ele aldığımız kaynak kalitesi ve prosedürler yazısı bu belgenin arka planını anlatır.
Belge 4: Kaynakçı yeterlilik sertifikaları
Onaylı prosedür, o prosedürü uygulayacak kişi yeterli değilse kâğıt üzerinde kalır. Elle veya yarı otomatik kaynak yapan personel için EN ISO 9606-1, tam mekanize ve otomatik kaynak yapan operatörler için EN ISO 14732 sertifikası istenir. Kazan gövdesi robot kaynak hücresinde birleştiriliyorsa ikinci belge de dosyada olmalıdır.
Sertifikada kontrol edilecek dört satır:
- Geçerlilik tarihi: EN ISO 9606-1 kapsamındaki sertifika, işverenin altı ayda bir imzalayarak sürekliliği teyit etmesi koşuluyla üç yıla kadar geçerli tutulabilir. Son imza tarihi altı aydan eskiyse sertifika fiilen düşmüştür.
- Pozisyon kapsamı: PA/PB düz pozisyonda onaylanmış bir kaynakçı, kazan köşe dikişinde PF (yukarı düşey) çalışamaz.
- Kalınlık ve boru çapı aralığı: Numune kalınlığının kaç mm’lik aralığı kapsadığı yazılıdır.
- Kaynak ağzı tipi: BW (alın) ve FW (köşe) ayrımı, kazan-dalga duvar birleşimi için belirleyicidir.
Pratik bir soru sorun: bu işte kaç kaynakçı çalışacak ve sertifikaları var mı? Tesisimizde 12 kaynak istasyonu bulunur ve istasyona atanan personelin yeterlilik kapsamı iş emriyle eşleştirilir; alıcının bu eşleşmeyi denetleme hakkı sözleşmeye yazılmalıdır.
Belge 5: EN 10204 3.1 malzeme sertifikası
Sac sertifikası, kazanın kimliğidir. EN 10204 dört muayene doküman tipi tanımlar ve aralarındaki fark, belgeyi kimin imzaladığıdır:
- Tip 2.1: Üreticinin uygunluk beyanı, deney sonucu yok.
- Tip 2.2: Spesifik olmayan muayeneye dayalı deney raporu — parti sizin sacınız olmayabilir.
- Tip 3.1: Spesifik muayene, sonuçlar sizin partinize ait ve üreticinin imalattan bağımsız muayene biriminde onaylı.
- Tip 3.2: 3.1 ile aynı, ek olarak alıcı temsilcisi veya bağımsız muayeneci imzalı.
Trafo kazanı için asgari kabul Tip 3.1‘dir. Belgenin üzerinde döküm numarası (heat number), akma dayanımı (ST37 için tipik olarak 235 N/mm² sınıfı), çekme dayanımı, uzama yüzdesi ve kimyasal analiz bulunur. Bu döküm numarası saca yazılı olmalı ve kesim planındaki nesting kaydıyla eşleşmelidir; eşleşme kurulamıyorsa sertifika izlenebilirlik sağlamaz, sadece bir kâğıttır.
Dalga duvarda kullanılan 1,2 mm ve 1,5 mm sacın sertifikası ile gövde sacının sertifikası ayrı ayrı istenir. İki farklı kalınlık çoğu zaman iki farklı dökümdür.
Belge 6: Yüzey hazırlığı ve kuru film kalınlığı raporu
Kazanın ömrünü belirleyen kalem çoğu zaman kaynak değil, boyadır. Boya raporu istenmediğinde tedarikçi arasındaki fiyat farkının büyük kısmı buradan çıkar: aynı görünen iki gri kazandan biri 120 mikron, diğeri 60 mikron olabilir ve fark ancak üçüncü yılda anlaşılır.
Raporda aranacak satırlar ve dayandıkları standartlar aşağıdadır.
| Kontrol kalemi | Standart | Beklenen değer |
|---|---|---|
| Yüzey temizlik derecesi | ISO 8501-1 | Sa 2 1/2 |
| Yüzey pürüzlülüğü (grit profil) | ISO 8503-1/2 | Orta (G), 60-100 mikron |
| Toz derecesi | ISO 8502-3 | Sınıf 2 ve altı |
| Çözünür tuz ölçümü | ISO 8502-6 (Bresle) | Şartnamede mg/m² sınırı tanımlı olmalı |
| Toplam kuru film kalınlığı | ISO 2808 / ISO 19840 | 120 mikron nominal; tek ölçüm nominalin %80’inin altına inmemeli |
| Korozyon kategorisi ve dayanım | ISO 12944-2 / -5 | C4 veya C5, yüksek dayanım sınıfı |
| Ortam koşulu kaydı | ISO 8502-4 | Yüzey sıcaklığı çiy noktasının en az 3 °C üzerinde |
Rapor yalnızca ortalama DFT veriyorsa yetersizdir; ISO 19840 ölçüm sayısı ve tekil okuma dağılımı ister. Kaplama sisteminin katman katman nasıl kurulduğunu korozyon koruması yazımızda ayrıntılandırdık.
Belge 7 ve 8: Sızdırmazlık test raporu ve boyut kontrol raporu
Son iki belge, kazanın işlevini doğrudan kanıtlayan belgelerdir ve ikisi de imalatçının kendi kaydıdır; bu yüzden formatı sözleşmede tanımlanmalıdır.
Sızdırmazlık test raporu
Kazan, tüm bağlantı ağızları körlenerek basınç altında tutulur ve dikişler gözlemlenir. Raporda şu alanlar bulunmalıdır: uygulanan basınç (kPa veya bar), bekleme süresi (dakika), ortam ve akışkan sıcaklığı (°C), basınç düşümü ve gözlem sonucu, test eden personel ile manometre kalibrasyon numarası. Basınç ve süre değerleri projeye göre şartnamede tanımlanır; tanımsız bırakılan bir test, tedarikçinin seçtiği en düşük değerde yapılır. Testin neden imalatın son kontrolü değil, kabulün ön koşulu olduğunu hidrostatik sızdırmazlık testi yazımızda ele aldık.
Boyut kontrol raporu
Kazan sahaya gittiğinde aktif kısım içine girmiyorsa sorun kaynakta değil ölçüdedir. Rapor, kaynaklı imalat için EN ISO 13920 tolerans sınıflarına atıf yapmalı ve şu kalemleri mm cinsinden vermelidir: iç gabari uzunluk-genişlik-yükseklik, üst çerçeve diyagonal farkı, flanş düzlemselliği, kapak cıvata deliği aks aralığı, dalga duvar aks kaçıklığı ve toplam yükseklik. Ölçülerin tutmasının kaynak öncesinde başladığını, kesim ve büküm aşamasındaki hassasiyetin sonraki her adımı belirlediğini CNC kesim ve silindir büküm yazımızda gösterdik.
Teklif şartnamesine yazılacak belge maddesi
Yukarıdaki sekiz belge, şartnameye tek bir madde olarak yazıldığında işe yarar. Aşağıdaki liste doğrudan kopyalanabilir bir iskelettir; köşeli parantezleri projenize göre doldurun.
- EN 1090-1 uygunluk beyanı, kapsam EXC[2/3], belge geçerlilik tarihi sözleşme süresini kapsayacak.
- EN ISO 3834-[2/3] sertifikası ve kaynak koordinatörü atama yazısı.
- İşe ait WPS listesi ve her WPS için EN ISO 15614-1’e göre WPQR; malzeme grubu ve kalınlık aralığı iş kapsamını karşılayacak.
- Çalışacak personel için EN ISO 9606-1 ve gerekiyorsa EN ISO 14732 sertifikaları, son altı aylık teyit imzalı.
- Tüm sac partileri için EN 10204 Tip 3.1 sertifikası, döküm numarası kesim planıyla eşleştirilmiş.
- ISO 8501-1 Sa 2 1/2 yüzey hazırlığı kaydı ve ISO 2808 / ISO 19840’a göre kuru film kalınlığı raporu, nominal [120] mikron.
- Sızdırmazlık test raporu; basınç [.. kPa], süre [.. dakika], manometre kalibrasyon kaydı ekli.
- EN ISO 13920 atıflı boyut kontrol raporu, ölçüler mm cinsinden.
Maddeye tek cümle daha ekleyin: belgeler sevkiyattan önce elektronik olarak teslim edilir ve eksik dosya sevkiyat onayını engeller. Bu cümle olmadan liste bir temenni olarak kalır.
Yeni bir modelde ilk kazan çıkarken bu sekiz belge aynı anda hazır olmayabilir; numune aşamasında hangi belgenin ne zaman devreye girdiğini prototipten seri üretime geçiş yazımızda anlattık. Kural basit: seri onayı, dosya tamamlanmadan verilmez.
Sıkça sorulan sorular
Trafo kazanı tedarikçisinden EN 1090 belgesi istemek zorunlu mu?
Kazan, kaynaklı bir çelik yapı elemanı olduğu için EN 1090-1 kapsamındaki uygunluk beyanı en güvenilir ön elemedir. Belgeden daha önemlisi kapsamıdır: belgenin hangi EXC sınıfını içerdiğine bakın. Dağıtım trafosu kazanında EXC2, güç trafosu kazanında EXC3 makul alt sınırdır. EXC1 kapsamlı bir belge, yağ dolu ve basınç altında çalışan bir gövde için yetersizdir.
EN ISO 3834-2 ile 3834-3 arasındaki fark alıcı için ne anlama gelir?
EN ISO 3834-2 kapsamlı, -3 standart, -4 temel kalite gerekliliklerini tanımlar. EN 1090-2’ye göre EXC2 için -3, EXC3 ve EXC4 için -2 istenir. Alıcı açısından fark şudur: -2’de kaynak koordinatörü görevlendirmesi, ölçüm ve muayene ekipmanı kalibrasyonu, taşeron kontrolü ve kayıt tutma zorunlulukları daha kapsamlıdır. Yani -2, denetim izinin daha derin olduğu anlamına gelir.
EN 10204 2.2 sertifikası 3.1 yerine kabul edilebilir mi?
Trafo kazanı için hayır. Tip 2.2 spesifik olmayan muayeneye dayanır; rapordaki deney sonuçları size sevk edilen partiye ait olmayabilir. Tip 3.1 ise spesifik muayeneye dayanır ve üreticinin imalattan bağımsız muayene birimi tarafından onaylanır. İzlenebilirlik ancak 3.1 ile kurulur, çünkü belgedeki döküm numarasını saca ve kesim planına bağlayabilirsiniz.
Kaynakçı sertifikasının geçerliliğini nasıl kontrol ederim?
Üç tarihe bakın. Birincisi düzenleme tarihi; EN ISO 9606-1 kapsamındaki sertifika, koşullar sağlandığında üç yıla kadar geçerli tutulabilir. İkincisi son teyit imzası; işverenin altı ayda bir imzalaması gerekir, altı aydan eski imza sertifikayı fiilen düşürür. Üçüncüsü kapsam satırları: pozisyon, kalınlık aralığı ve kaynak ağzı tipi yapılacak işi karşılamalıdır.
Boya raporunda hangi tek sayı en kritik?
Toplam kuru film kalınlığının tekil okuma dağılımı. Ortalama 120 mikron yazan bir rapor, tek tek okumaların bir kısmı 70 mikronda ise yanıltıcıdır. ISO 19840, tekil okumaların nominal değerin yüzde 80’inin altına inmemesini ve yeterli sayıda ölçüm yapılmasını ister. Yanına ISO 8501-1 Sa 2 1/2 yüzey temizlik kaydı ve ISO 12944 korozyon kategorisi (C4 veya C5) eklenmelidir.
Bu sekiz belgeyi hangi aşamada istemeliyim?
İlk üçünü, yani EN 1090 uygunluk beyanı, EN ISO 3834 sertifikası ve WPS/WPQR dosyasını teklif değerlendirme aşamasında isteyin; bunlar tedarikçiyi eleyen belgelerdir. Kaynakçı sertifikaları ile malzeme sertifikaları imalat başlangıcında, boya raporu, sızdırmazlık test raporu ve boyut kontrol raporu ise sevkiyat onayından önce teslim edilmelidir. Şartnameye bu takvimi yazın.