Trafo kazanı bakımı: gövde, boya ve contada neye bakılır
Bir trafonun sahada geçirdiği yıllar en çok kazanın dışında iz bırakır. Yağ ve sargı tarafı yetkili servisin işidir; buna karşılık gövde sacındaki boya kaybı, flanş contasının sertleşmesi, kanat aralarındaki toz tabakası ve kaldırma kulağındaki çatlak, sahada gözle ve birkaç basit ölçü aletiyle izlenebilir. Trafo kazanı bakımı derken kastettiğimiz tam olarak budur: mahfazanın kendisi.
Bu yazı kazanı imal eden tarafın bakış açısıyla yazıldı. Bir yüzeyin ne zaman rötuşla kurtulduğunu, ne zaman sıyırıp yeniden kaplamak gerektiğini bilen kişi, o kaplamayı ilk kez uygulayan kişidir. Aynı şey conta yatağı için de geçerli: yatağın frezesini ve yüzey pürüzlülüğünü tanımayan biri, sızdıran bir flanşı cıvatayı daha çok sıkarak çözmeye çalışır ve genellikle durumu kötüleştirir.
Aşağıdaki kontroller ölçüye bağlandı. Her başlıkta bir eşik, bir yöntem ve eşik aşıldığında ne yapılacağı var; sonda da hepsini tek yerde toplayan bir periyot tablosu.
Trafo kazanı bakımı neyi kapsar, neyi kapsamaz
Kapsamı baştan çizmek gerekiyor, çünkü sahada en sık yapılan hata farklı iki bakımın tek başlık altında toplanmasıdır. Trafonun elektriksel bakımı ile mahfazasının bakımı ayrı disiplinlerdir, ayrı yetkinlik ister ve çoğu zaman ayrı ekipler tarafından yapılır.
Bu yazının kapsamındaki kalemler:
- Gövde sacının yüzey ve kaplama durumu: kuru film kalınlığı, pas başlangıcı, kabarcıklanma, yapışma
- Kapak, radyatör ve buşing taban flanşlarındaki conta ve cıvata bağlantıları
- Kaynak dikişlerinin görsel kontrolü ve terleme izleri
- Radyatör ve dalga duvar yüzeylerinde kirlilik, tıkanma ve mekanik deformasyon
- Kaldırma kulakları, ayaklar, tekerlek ve çekme donanımı
- Sızıntı izlerinin yerinin ve kaynağının belirlenmesi
Kapsam dışındaki kalemler ise yağ numunesi alma ve yağ analizi (nem, delinme gerilimi, gaz kromatografisi), sargı direnci ve izolasyon ölçümleri, kademe değiştirici bakımı, koruma rölesi testleri ve her türlü bobinaj işidir. Bunlar IEC 60076-1 ve TS EN 60076-1 kapsamındaki cihaz özellikleriyle ilgilidir ve yalnızca yetkili servisin, trafo enerjisiz ve topraklanmış haldeyken yapacağı işlerdir. Kazan tarafındaki bir gözlem, bu testlerden birini tetikleyebilir; ancak yerini alamaz.
Pratik kural şudur: kazanın dışında kalan her şey planlı bakım listesine girer, kapağın altına inen her şey servis raporuna.
Gövde yüzeyi ve boya: DFT ölçümü ve bozulma derecelendirmesi
Kaplama, kazanın taşıyıcı olmayan ama ömrü belirleyen katmanıdır. ISO 12944-2’ye göre bir trafo kazanı sahasına bağlı olarak genellikle C4 (endüstriyel, kıyıdan uzak) veya C5 (deniz kıyısı, ağır endüstriyel) korozyon kategorisinde çalışır. Yüksek dayanım hedeflenen sistemlerde ISO 12944-5 tablolarındaki toplam kuru film kalınlığı 120 mikron ve üzerindedir; sahada ölçtüğünüz değer bu nominale göre yorumlanır.
Kalınlık ölçümü
Ölçüm ISO 2808’e göre, ferromanyetik alt tabaka üzerinde manyetik prensipli DFT cihazıyla yapılır. Tek nokta okuması karar vermez; her 10 m² için en az beş ölçüm noktası alınır ve her noktada üç okumanın ortalaması kaydedilir. Yaygın kabul kuralı şudur: ortalama nominalin altına düşmemeli, tek bir okuma da nominalin %80’inin altına inmemelidir. 120 mikron nominal için bu, tek okumada 96 mikron alt sınırı demektir.
Görsel derecelendirme
Gözlem tarif değil, derece üretmelidir. ISO 4628-2 kabarcıklanmayı yoğunluk ve boyut olarak (0(S0) ile 5(S5) arası), ISO 4628-3 paslanmayı yüzey yüzdesine bağlı Ri 0-Ri 5 skalasında sınıflandırır. Ri 1 yaklaşık %0,05 paslı alan demektir ve izlemeye alınır; Ri 2 (%0,5) müdahale eşiğidir. Yapışma şüphesi varsa ISO 2409 çapraz kesme veya ISO 4624 çekip koparma testi uygulanır.
Kaplamanın nasıl kurgulandığını anlamak için korozyon koruması tarafındaki yüzey hazırlığı ve kat yapısı mantığını bilmek işi kolaylaştırır.
Boya hasarında onarım kararı: lokal rötuş mu, tam yenileme mi
Sahada verilen en pahalı yanlış karar, sıyrılması gereken bir yüzeye rötuş atmaktır. Rötuş, altındaki tabakanın sağlam olduğu varsayımına dayanır; bu varsayım yanlışsa yeni kat, altındaki pası kapatarak sadece görünürlüğü ortadan kaldırır.
Karar üç ölçüye bakar:
- Hasarın yayılımı: Ri 2 ve altındaki, birbirinden ayrık ve toplam yüzeyin %5’ini geçmeyen lekeler lokal onarıma uygundur. Yaygın kabarcıklanma veya bitişik lekeler tam yenileme işaretidir.
- Yapışma: Hasar kenarından bıçakla kaldırıldığında kaplama pul pul kalkıyorsa sınır belirsizdir; sağlam bölgeye 50 mm taşarak açmak gerekir.
- Alt tabaka: Pas çukurlaşmaya dönmüşse ölçü kaybı vardır; sac kalınlığı ultrasonik olarak ölçülmelidir.
Lokal onarımda yüzey hazırlığı ISO 8501-2’ye göre yapılır. Elektrikli el aletiyle temizlik en fazla PSt 3 seviyesine çıkar; imalattaki Sa 2 1/2 seviyesini saha koşullarında el aletiyle yakalamak mümkün değildir. Bu yüzden lokal onarımın beklenen ömrü fabrika kaplamasının ömründen kısadır ve o bölge bir sonraki periyotta öncelikli izlenir.
Onarım sonrası DFT tekrar ölçülür; rötuş bölgesinde kalınlığın nominali aşması da sorundur, çünkü kalın kat iç gerilme yapar ve kenardan kalkar. Kapsamlı bir yenileme gerekiyorsa işin doğru yeri sahadaki kazan değil, atölyedir; trafo kazanı imalatı hattındaki kumlama ve kabin şartları sahada taklit edilemez.
Conta ve flanş bağlantıları: sızdırmazlığın en kısa ömürlü parçası
Kazanın çelik gövdesi onlarca yıl dayanırken conta elastomerdir ve yaşlanır. Isı, yağ ve oksijen etkisiyle malzeme sertleşir, kalıcı deformasyon (compression set) artar ve sıkıştırma kuvvetini karşılayamaz hale gelir. Sonuç, cıvata torku doğru olsa bile başlayan bir terlemedir.
Kontrol edilecek noktalar
- Kapak (kaza kapağı) çevre contası ve cıvata düzeni
- Radyatör giriş-çıkış flanşları ve kör tapalar
- Buşing taban flanşları ve izolatör oturma yüzeyi
- Yağ seviye göstergesi, termometre cebi, vana ve tahliye tapası
Neye bakılır
Conta yatağında yağ terlemesi, kararma izi veya kurumuş yağ kabuğu birinci işarettir. Sökülen contada elle bastırıldığında geri gelmeyen bir yassılık, çatlak ağı veya sertleşme varsa conta yeniden kullanılmaz. Yağ ortamında çalışan nitril (NBR) contalarda tipik montaj sertliği 60-70 Shore A aralığındadır ve tasarım sıkıştırma oranı çoğunlukla %25-30 arasında seçilir; yatak derinliği bu oranı verecek şekilde işlenmiştir, dolayısıyla çözüm cıvatayı daha çok sıkmak değildir.
Cıvatalar karşılıklı (yıldız) sırayla ve üretici torkuna ±%10 bandında sıkılır. Aşırı sıkma contayı yatak dışına akıtır, flanşı çeker ve düzlemselliği bozar; bir kez bozulan düzlemsellik yeni contayla da kapanmaz. Flanş yüzeyinde 300 mm’lik mastar altında 0,5 mm’yi aşan boşluk görülüyorsa iş artık conta değiştirme işi değil, yüzey düzeltme işidir.
Kaynak dikişleri ve sızdırmazlık gözlemi
Kazanın kaynaklı birleşimleri, imalatta EN ISO 3834-2 kalite şartlarına ve EN 1090-2 uygulama sınıflarına göre yapılır; çelik yapı tarafında EXC2 yaygın uygulamadır. Kabul seviyeleri ISO 5817’ye göre tanımlanır ve basınçlı hacim oluşturan dikişler için genellikle B veya C seviyesi istenir. Sahadaki bakımcının görevi bu seviyeleri yeniden ölçmek değil, seviyenin bozulduğuna işaret eden belirtileri yakalamaktır.
Görsel kontrolde aranan işaretler:
- Dikiş boyunca ince bir yağ filmi veya toz tutmuş yağlı çizgi
- Boya altında dikişi izleyen kabarma hattı (altında korozyon ürünü birikimi)
- Kraterlerde ve başlama-bitiş noktalarında çatlak izi
- Radyatör kolektörü gibi titreşime maruz bağlantılarda yorulma çatlağı
Şüpheli bölge, yüzeyi temizlendikten sonra ISO 3452-1’e göre sıvı penetrant ile kontrol edilebilir; bu, enerjisiz ve yüzeyi erişilebilir durumda yapılan bir işlemdir. Bulunan bir çatlağın sahada kaynakla kapatılması, yağ dolu bir kazanda kesinlikle denenmez; işlem yağ boşaltma, gaz serbestleştirme ve WPS/WPQR’a bağlı prosedür gerektirir.
Onarım sonrası doğrulama, imalattaki mantığın aynısıdır. Kazana uygulanan hidrostatik sızdırmazlık testi, yaygın uygulamada 35-50 kPa mertebesinde aşırı basınç altında 12-24 saat bekletme ve bu süre boyunca basınç düşüşü ile terleme gözlemi üzerine kuruludur. Sahada bunu uygulamak ancak kazan boşaltılmış ve uygun ekipman varsa mümkündür; kaynak bir onarımın kaynak kalitesi açısından kabul edilmesi bu doğrulamaya bağlıdır.
Radyatör ve dalga duvar: kirlilik, tıkanma ve deformasyon
Soğutma yüzeyi kirlendiğinde arıza vermez, sadece sıcaklık artışını yükseltir. Bu yüzden ihmal edilir ve ihmalin bedeli yalıtım ömrü olarak ödenir. IEC 60076-2 yağ ve sargı sıcaklık artış sınırlarını tanımlar; kirli bir soğutma yüzeyi trafoyu tasarım noktasının üstünde çalıştırır.
Temizlik
Panel yüzeylerindeki toz, polen ve endüstriyel is tabakası düşük basınçlı hava veya en fazla 40-60 bar basınçlı su ile, kanat düzlemine paralel yönde temizlenir. Yüksek basınçlı jet, dik açıyla tutulduğunda 1,2-1,5 mm sac kalınlığındaki ince cidarı ezer ve boyayı keser. Kimyasal temizleyici kullanılacaksa kaplama uyumu üretici teknik föyünden teyit edilmelidir.
Deformasyon ve tıkanma
İnce cidarlı yüzeylerde en sık görülen hasar, bakım sırasında merdiven veya iskele teması ile oluşan yerel ezilmedir. Ezilen bölgede kesit daralır, yağ dolaşımı zayıflar. Kontrol, imalat resmindeki adım ölçüsüne göre yapılır: dalga adımında resim ölçüsüne göre 2 mm’yi aşan sapma veya dışa doğru belirgin şişkinlik kaydedilir ve izlenir. Termal kamera varsa yüzeyler arası 10 °C’yi aşan fark, o panelde dolaşım sorununu işaret eder.
Radyatör vanalarının tam açık konumda olduğu her bakımda doğrulanır; kapalı unutulmuş tek bir vana, temizlenmiş bir yüzeyden daha fazla kayıp yaratır. Dalga duvar gövdeli kazanlarda soğutma yüzeyi kazanın kendisidir, dolayısıyla gövde temizliği doğrudan soğutma bakımıdır; ayrık panelli tiplerde ise radyatör grubu bağımsız olarak ele alınır.
Kaldırma kulakları, ayaklar ve taşıma donanımı
Bu grup yılda bir değil, her taşıma öncesi kontrol edilir; çünkü buradaki bir hata anlık ve geri dönüşsüzdür. Kaldırma kulakları kazanın dolu ağırlığını taşıyacak şekilde hesaplanır ve gövdeye tam nüfuziyetli dikişlerle bağlanır.
Kontrol kalemleri:
- Kulak gövdesi: Çatlak, eğilme, boyada dikiş hattını izleyen kılcal ayrılma. Boyadaki çizgisel çatlak çoğu zaman altındaki metalin hareket ettiğinin ilk işaretidir.
- Delik: Ovalleşme, kenar ezilmesi, aşınmadan kaynaklı kalınlık kaybı. Ovalleşmiş delik yükü tek noktaya toplar.
- Kaynak dikişi: Kulak-gövde birleşiminde ISO 5817 kapsamında çatlak kabul edilmez; şüphede penetrant uygulanır.
- Ayaklar ve tekerlek: Ray üzerinde çalışan tekerleklerde kilit pimleri, ayak altı korozyonu ve zeminle temas eden yüzeyde su birikmesi.
Ayak altları bakımda en çok atlanan bölgedir. Zeminle temas eden yüzeyde biriken nem, kaplamayı alttan kaldırır ve hasar ancak kazan kaldırıldığında görünür. Yeni bir montajda ayak altına drenaj sağlanmışsa bu bölgenin kontrolü kolaylaşır. Kaldırma kulaklarında en küçük şüphede kaldırma yapılmaz; kulak yenilemesi, gövde sacına kaynak yapmayı gerektirdiği için imalat prosedürüne bağlı bir iştir.
Kontrol periyodu tablosu ve kayıt düzeni
Bakımın işe yaraması, ölçümlerin karşılaştırılabilir olmasına bağlıdır. Tek bir DFT değeri bir şey söylemez; aynı noktada iki yıl arayla alınmış iki değer, kaplamanın hızını söyler. Bu yüzden ölçüm noktaları kazan üzerinde numaralandırılır ve her periyotta aynı noktalardan ölçüm alınır.
Aşağıdaki periyotlar, C4 kategorisindeki bir saha için başlangıç değerleridir. Deniz kıyısı, çimento veya döküm tesisi gibi C5 sahalarda periyotlar yarıya indirilir.
| Kontrol kalemi | Yöntem / referans | Periyot | Kabul eşiği | Eşik aşılırsa |
|---|---|---|---|---|
| Kuru film kalınlığı (DFT) | Manyetik DFT, ISO 2808 | 24 ay | Ortalama ≥ 120 mikron; tek okuma ≥ 96 mikron | Lokal rötuş, nokta işaretlenir |
| Paslanma derecesi | Görsel, ISO 4628-3 | 12 ay | Ri 0 – Ri 1 (≤ %0,05 alan) | Ri 2 ve üzeri: yüzey açma + kaplama |
| Kabarcıklanma | Görsel, ISO 4628-2 | 12 ay | 0 (S0) | 2 (S2) ve üzeri: bölge sıyrılır |
| Kaplama yapışması | ISO 2409 / ISO 4624 | Şüphe halinde | Sınıf 0-1 | Sınır 50 mm taşırılarak açılır |
| Flanş contaları | Görsel + tork kontrolü | 12 ay ve her açılışta | Terleme yok; tork ±%10; sertlik 60-70 Shore A | Conta yenilenir, yatak ölçülür |
| Flanş düzlemselliği | 300 mm mastar + sentil | Conta değişiminde | Boşluk ≤ 0,5 mm | Yüzey düzeltme, atölye işi |
| Kaynak dikişleri | Görsel, ISO 5817 / ISO 3452-1 | 12 ay | Çatlak ve terleme yok | Penetrant, ardından prosedürlü onarım |
| Soğutma yüzeyi temizliği | Basınçlı hava / su, kanata paralel | 6 ay (tozlu sahada 3 ay) | Yüzeyler arası fark ≤ 10 °C | Temizlik, vana konumu kontrolü |
| Panel deformasyonu | Görsel + mastar, imalat resmi | 12 ay | Adım sapması ≤ 2 mm | Kayda alınır, panel değişimi planlanır |
| Kaldırma kulakları | Görsel + penetrant | Her kaldırma öncesi | Çatlak, ovalleşme, eğilme yok | Kaldırma yapılmaz |
| Onarım sonrası sızdırmazlık | Boşaltılmış kazanda basınç testi | Her kaynak onarımından sonra | 35-50 kPa altında 12-24 saat, düşüş yok | Dikiş yeniden açılır |
Kayıt tutarken malzeme izlenebilirliği de saklanır. Kazan sacı ve kaynak sarf malzemesi için EN 10204 3.1 belgesi, dağıtım trafolarında TEDAŞ-MLZ/95-012.F kapsamındaki şartname referansı, bir onarım kararının gerekçesini yıllar sonra da savunulabilir kılar.
Sıkça sorulan sorular
Trafo kazanı bakımı ne sıklıkla yapılmalı?
Kaplama ve gövde kontrolleri için başlangıç periyodu, ISO 12944-2’ye göre C4 kategorisindeki sahalarda 12 ay, kuru film kalınlığı ölçümü için 24 aydır. Soğutma yüzeyi temizliği 6 ayda bir, tozlu sahalarda 3 ayda bir yapılır. C5 kategorisindeki deniz kıyısı veya ağır endüstriyel sahalarda bu periyotlar yarıya indirilir. Kaldırma kulakları ise periyoda bağlı değildir; her kaldırma öncesi kontrol edilir.
Boyada kabarma gördüm, hemen boyamak yeterli mi?
Hayır. Kabarma ISO 4628-2’ye göre derecelendirilir ve 2(S2) seviyesinden itibaren altında korozyon ürünü birikmiş demektir. Üzerine yeni kat atmak sadece görünürlüğü kaldırır, ilerlemeyi durdurmaz. Kabarcık açılır, sağlam kaplamaya 50 mm taşınarak sınır belirlenir, yüzey ISO 8501-2’ye göre hazırlanır ve kalınlık DFT ile doğrulanır. Yaygın kabarma varsa iş lokal rötuş değil, tam yenilemedir.
Flanştan yağ sızıyor, cıvataları sıksam yeter mi?
Genellikle yetmez, çoğu zaman zarar verir. Conta yatağı, belirli bir sıkıştırma oranı (yaygın olarak %25-30) verecek derinlikte işlenmiştir; cıvatayı fazla sıkmak contayı yataktan dışarı akıtır ve flanşı çeker. Doğru sıra: tork üretici değerine ±%10 bandında ayarlanır, sızma sürerse conta sökülür, sertliği ve kalıcı deformasyonu değerlendirilir, flanş düzlemselliği 300 mm mastarla ölçülür.
Kazandaki çatlağı sahada kaynatabilir miyim?
Yağ dolu kazanda hiçbir koşulda kaynak yapılmaz. Onarım; yağ boşaltma, gaz serbestleştirme ve EN ISO 3834-2 ile EN 1090-2 kapsamında onaylı bir WPS/WPQR gerektirir. Kabul seviyeleri ISO 5817’ye göre değerlendirilir, şüpheli bölge ISO 3452-1 penetrant ile kontrol edilir. Onarım sonrası kazan, 35-50 kPa mertebesinde 12-24 saat basınç altında tutularak doğrulanır.
Yağ analizi ve elektriksel testler bu bakıma dahil mi?
Hayır. Yağ nem ve delinme gerilimi ölçümü, gaz kromatografisi, sargı direnci, izolasyon ve kademe değiştirici testleri IEC 60076-1 ile TS EN 60076-1 kapsamındaki cihaz tarafına aittir ve yalnızca yetkili servis tarafından, trafo enerjisiz ve topraklanmış durumdayken yapılır. Kazan bakımı bu testleri tetikleyebilir; örneğin dikiş boyunca terleme görülmesi servis çağrısı sebebidir, ancak yerini almaz.
Soğutma panellerini basınçlı suyla yıkamak zarar verir mi?
Yöntem yanlışsa verir. Panel cidarı 1,2-1,5 mm mertebesindedir; jetin dik açıyla tutulması sacı ezer ve kaplamayı keser. Su, kanat düzlemine paralel yönde ve en fazla 40-60 bar seviyesinde uygulanır. Temizlik sonrası kaplamada sıyrık kontrolü yapılır. Kimyasal kullanılacaksa kaplama üreticisinin teknik föyünden uyum teyit edilir; uyumsuz çözücü kaplamayı yumuşatır.