Trafo kazanı siparişinde dikkat edilecek 9 faktör
Trafo kazanı siparişi çoğu satın alma dosyasında tek satır olarak açılır: “1000 kVA dağıtım trafosu için kazan, 1 adet.” Bu satır imalathaneye ulaştığında geriye otuzdan fazla belirsiz parametre bırakır. Sac kalınlığı kaç mm olacak, kaynak dikişi hangi kalite seviyesinde muayene edilecek, boya kaç mikron, sızdırmazlık testi kaç kPa’da ve kaç saat sürecek, kapak flanşındaki cıvata dairesi hangi çizimden alınacak.
Bu boşlukların hepsi imalat sırasında birer soru, teslimattan sonra ise birer anlaşmazlık olarak geri gelir. Kazan sahaya indikten sonra radyatör flanşı iki delik kaçık çıktığında sorumluluk tartışması, siparişte o ölçünün yazılmamış olmasından doğar.
Aşağıdaki dokuz faktör, bir siparişi fiyat sorusundan teknik veri setine çeviren maddelerdir. Her birinin ölçülebilir bir karşılığı ve dayandığı bir standart numarası var; niteliksel ifadeler yerine bunları yazmak, gelen teklifleri de karşılaştırılabilir hale getirir.
Sipariş metni bir fiyat sorusu değil, teknik veri setidir
Aynı kazan için üç imalatçıdan gelen üç fiyatın karşılaştırılabilmesi, üçünün de aynı şartnameye cevap vermesine bağlıdır. Sac kalınlığını 3 mm alan imalatçı ile 5 mm alan imalatçının fiyatı zaten farklı çıkar; ucuz olanın seçilmesi teknik bir karar değil, eksik yazılmış bir sipariş metninin sonucudur.
Aşağıdaki tablo dokuz faktörün her birini sipariş metnine yazılacak ölçü ve referans standardıyla eşleştirir. Sipariş açmadan önce sağdaki iki sütun doldurulmuşsa, gelen tekliflerin farkı gerçek maliyet farkıdır.
| Faktör | Sipariş metnine yazılacak ölçü | Referans |
|---|---|---|
| 1. Çizim ve ölçü toleransı | Çizim no + revizyon; genel imalat toleransı sınıf B | EN ISO 13920 |
| 2. Sac kalınlığı | Gövde 3-6 mm, taban ve kapak 6-10 mm, dalga duvar 1,2-1,5 mm | EN 10025-2 / EN 10204 3.1 |
| 3. Kaynak sınıfı | Dikiş kabul seviyesi B veya C; muayene yüzdesi | EN ISO 5817 / EN ISO 3834-2 / EN 1090 EXC2 |
| 4. Yüzey hazırlığı | Sa 2 1/2; pürüzlülük 40-70 mikron Rz | ISO 8501-1 / ISO 8503 |
| 5. Boya sistemi | Korozyon kategorisi C4 veya C5; toplam kuru film mikron olarak | ISO 12944-2 / ISO 12944-5 / ISO 2178 |
| 6. Sızdırmazlık testi | 20-50 kPa iç basınç, 8-24 saat, basınç düşüşü ve sızıntı yok | IEC 60076-1 |
| 7. Aksesuar arayüzleri | Buşing merkezleri ±2 mm, flanş delik dairesi ±1 mm, vana DN ölçüsü | Onaylı imalat resmi |
| 8. Gabari ve nakliye | Genişlik 2,55 m, yükseklik 4,00 m sınırı; kaldırma noktası tipi | Karayolu taşıma sınırları |
| 9. Kabul kriterleri | ITP satırları; kuru film, boyut ve test raporları | EN 10204 3.1 |
Tablodaki değerler dağıtım tipi kazanlarda yaygın olarak karşılaşılan aralıklardır; proje veya işveren teknik şartnamesi farklı bir değer dayatıyorsa o değer geçerlidir. Önemli olan hücrenin boş kalmamasıdır.
Faktör 1 ve 2: Çizim referansı, ölçü toleransı ve sac kalınlığı
Birinci faktör çizimin hangi revizyonunun bağlayıcı olduğudur. Sipariş metninde çizim numarası ve revizyon harfi yazılmamışsa, imalat sırasında gelen bir revizyonun hangi tarafın maliyeti olduğu belirsiz kalır. Çizimde ayrıca ölçülerin hangi referans düzlemden verildiği görünmelidir: taban sacı üst yüzeyi mi, kapak flanşı üst yüzeyi mi. Buşing merkezleri taban yerine kapaktan ölçülürse, kapak kalınlığındaki 2 mm fark doğrudan buşing yüksekliğine biner.
İkinci mesele toleranstır. “Ölçülere uyulacaktır” ifadesi ölçülebilir değildir. Kaynaklı imalatta genel boyut ve şekil toleransları EN ISO 13920 ile sınıflandırılır; kazan gövdesi için B sınıfı uzunluk toleransı ve bir doğrusallık sınıfı yazmak, hem imalatçının hem muayenecinin aynı cetveli kullanmasını sağlar. Termal kesim yüzeylerinin kalitesi ise EN ISO 9013 sınıflarıyla tarif edilir. Ölçü hassasiyetinin nereden geldiğini CNC kesim ve silindir büküm tarafında ayrıntılandırdık; kesimde tutturulan ölçü, kaynakta düzeltme ihtiyacını baştan kaldırır.
Sac kalınlığı üçüncü kalemdir ve tek bir sayı olarak yazılması yetmez. Gövde, taban ve kapak farklı kalınlıklarda olur; dağıtım tipi kazanlarda gövde tipik olarak 3-6 mm, taban ve kapak 6-10 mm aralığında seçilir. Tekno Trafo imalatında ST37 sac kullanılır, dalga duvar levhalarında ise 1,2 ve 1,5 mm kalınlıklar uygulanır. Sipariş metninde malzeme kalitesi (EN 10025-2 karşılığı), kalınlık ve sertifika tipi birlikte yazılmalıdır: EN 10204 3.1 belgesi isteniyorsa bu, teklif aşamasında söylenmesi gereken bir maliyet kalemidir, sevkiyat gününde istenecek bir evrak değil.
Faktör 3: Kaynak sınıfı, prosedür ve belge zinciri
Kaynak, kazan maliyetinin en büyük kalemlerinden biri ve sipariş metninin en sık boş bırakılan alanıdır. “Kaynaklar sağlam olacak” cümlesi hiçbir muayene kriteri üretmez. Yazılması gereken üç şey vardır: kaynaklı imalat kalite güvence seviyesi, dikiş kabul sınıfı ve muayene yüzdesi.
Kaynaklı imalatta kalite güvencesi EN ISO 3834-2 ile tanımlanır; taşıyıcı çelik yapı kapsamına giren işlerde EN 1090 ve buna bağlı icra sınıfı (tipik olarak EXC2) geçerlidir. Dikişlerin kabul edilebilir süreksizlik sınırları EN ISO 5817 kalite seviyeleriyle verilir; gövde dikişlerinde C seviyesi, kritik yağ sızdırmazlık dikişlerinde B seviyesi istenmesi yaygındır. Tekno Trafo bünyesinde ISO 3834-2 kapsamında onaylı WPS ve WPQR ile çalışılır; 12 kaynak istasyonunda uygulanan prosedürler bu belgelere bağlıdır.
Muayene yüzdesi ayrıca yazılmalıdır: gözle muayene dikişlerin yüzde yüzünde mi yapılacak, penetrant veya manyetik partikül kontrolü kritik dikişlerin yüzde onunda mı uygulanacak, radyografik muayene istenecek mi. Bu üç satır yazılmadığında imalatçıların teklifleri arasında yüzde onlarla ölçülen bir fark doğar ve fark teknik değil, varsayım farkıdır. Dikişin kazan ömrüne etkisini kaynak kalitesi ve prosedürler başlığı altında ayrıca ele aldık.
Faktör 4: Yüzey hazırlığı ve boya sistemi hangi ölçüyle yazılır
Kazanın sahadaki ömrünü belirleyen dördüncü faktör, boyanın markası değil sistemidir. Sipariş metninde dört değer bulunmalıdır: yüzey hazırlığı derecesi, yüzey pürüzlülüğü, korozyon kategorisi ve toplam kuru film kalınlığı.
Yüzey hazırlığı ISO 8501-1’e göre derecelendirilir; kazan dış yüzeyinde Sa 2 1/2 yaygın kabul görür ve Tekno Trafo’nun standart uygulamasıdır. Pürüzlülük profili ISO 8503 kapsamında orta (G) sınıfında, tipik olarak 40-70 mikron Rz aralığında tutulur; profil çok düşükse astar tutunmaz, çok yüksekse tepe noktalarında film kalınlığı yetersiz kalır. Ortam şartları da yazılmalıdır: çelik yüzey sıcaklığı çiy noktasının en az 3 derece C üzerinde olmalı ve bağıl nem uygulama sırasında yüzde 85’i aşmamalıdır.
Korozyon kategorisi ISO 12944-2 ile, kaplama sistemi ise ISO 12944-5 ile tarif edilir. Kırsal bir dağıtım noktası ile deniz kıyısındaki bir sanayi tesisi aynı sistemi kaldırmaz. Tekno Trafo’nun standart uygulaması Sa 2 1/2 yüzey hazırlığı ve 120 mikron kuru filmdir; ISO 12944-5’te uzun dayanım süresi için tarif edilen C5 sistemleri bunun üzerine çıkar. Bu yüzden sipariş metninde hedef kategori ve beklenen dayanım süresi birlikte yazılmalı, kalınlık ISO 2178’e göre ölçülüp raporlanmalıdır. Korozyon koruması tarafındaki sistem seçimini ayrı bir yazıda anlattık.
| Korozyon kategorisi | Tipik ortam | Toplam kuru film | Kat yapısı |
|---|---|---|---|
| C3 (orta) | Kırsal, düşük kirlilik | 120-160 mikron | Epoksi astar + poliüretan son kat |
| C4 (yüksek) | Sanayi bölgesi, kıyıya yakın | 200-240 mikron | Çinko fosfat epoksi + ara kat + PU |
| C5 (çok yüksek) | Kıyı ve ağır sanayi bir arada | 240-320 mikron | Çinkoca zengin epoksi + epoksi ara + PU |
Tablodaki kalınlıklar ISO 12944-5’te tarif edilen sistemlerin mertebesini gösterir; nihai değer seçilen astar ve son kat kombinasyonuna göre belirlenir ve sipariş metninde tek bir sayı olarak sabitlenmelidir.
Faktör 5: Sızdırmazlık testi şartını basınç, süre ve kabul kriteriyle yaz
Beşinci faktör, kabulü belirleyen tek deneydir ve genellikle “sızdırmazlık testi yapılacaktır” diye yazılıp bırakılır. Bu cümle üç bilgiden hiçbirini vermez: basınç değeri, bekleme süresi, kabul kriteri.
Yağlı tip trafolarda kazanın basınca dayanımı ve sızdırmazlığı, IEC 60076-1 ve TEDAŞ malzeme şartnamelerinde tarif edilen rutin kontroller kapsamındadır. Uygulamada kazana konservatör seviyesinin üzerinde bir iç basınç verilir; dağıtım tipi kazanlarda sektörde yaygın olarak 20-50 kPa mertebesinde bir basınç altında 8-24 saat bekletme uygulanır. Süre boyunca kaynak dikişlerinde, flanş yüzeylerinde ve conta hatlarında gözle görülür sızıntı ve basınçta düşüş olmaması beklenir.
Bu üç değerin yazılmasının pratik sonucu şudur: testi kimin, hangi sıvıyla, hangi ortam sıcaklığında yapacağı ve şahitli olup olmayacağı belirlenmiş olur. İşveren temsilcisinin fabrikada hazır bulunması isteniyorsa bu, termin planına en az bir gün olarak girer. Tekno Trafo imalatında hidrostatik sızdırmazlık testi her kazana uygulanır ve sonuç muayene dosyasına işlenir. Vakum testi de isteniyorsa ayrı bir satır olarak yazılmalıdır; basınç testini geçen bir kazan, vakum şartını otomatik olarak sağlamış sayılmaz.
Faktör 6 ve 7: Aksesuar arayüzleri, delik yerleşimi ve nakliye gabarisi
Altıncı faktör, kazanın tek başına değil bir arayüz seti olarak sipariş edilmesi gerektiğidir. Üzerinde buşing delikleri, radyatör veya dalga duvar bağlantı yüzeyleri, kaldırma kulakları, tekerlek arabası bağlantıları, termometre cebi, Buchholz rölesi hattı, yağ boşaltma vanası ve topraklama saplamaları bulunur. Bunların her biri bir delik dairesi, bir flanş ölçüsü ve bir konum ölçüsüdür.
Sipariş metninde şu satırların bulunması, sahada karşılaşılan uyumsuzlukların büyük kısmını ortadan kaldırır:
- Buşing merkezleri arası mesafe ve referans düzlem, tipik konum toleransı ±2 mm
- Radyatör veya dalga duvar bağlantı flanşlarının delik dairesi ve delik çapı, tolerans ±1 mm
- Vana bağlantılarının anma çapı (örneğin DN 25 boşaltma, DN 50 filtrasyon) ve diş veya flanş tipi
- Kaldırma kulaklarının konumu ve tasarım yükü, kaldırmanın dolu mu boş mu yapılacağı
- Tekerlek arabası aks açıklığı ve ray genişliği (örneğin 520 veya 665 mm)
- Topraklama saplamalarının adedi, çapı ve konumu
Yedinci faktör nakliyedir ve tasarım aşamasında konuşulmazsa geç kalınır. Türkiye’de karayolu taşımasında izinsiz sevkiyat için azami araç genişliği 2,55 m, azami yükseklik 4,00 m’dir. Kazan yüksekliği kapak ve buşingler takılıyken bu sınırı aşıyorsa özel yük izni gerekir; bu hem maliyet hem takvim kalemidir. Kazanın nasıl istifleneceği, kaldırma noktalarının forklift için mi vinç için mi tasarlandığı ve sevkiyatta kapağın takılı mı ayrı mı gideceği sipariş metninde yer almalıdır.
Faktör 8 ve 9: Termin planı, muayene ve kabul kriterleri
Sekizinci faktör terminin tek bir tarih olarak değil, ara kilometre taşlarıyla yazılmasıdır. “6 hafta” ifadesi hangi haftada neyin biteceğini söylemez ve gecikme ancak son gün fark edilir. Bunun yerine imalat resmi onayı, malzeme temini, kesim ve büküm, kaynaklı montaj, yüzey hazırlığı ve boya, test ve sevkiyat aşamalarının her biri için bir tarih yazılır. İmalat resmi onayı özellikle kritiktir: onay bir hafta sarkarsa termin de bir hafta sarkar ve bunun kimin gecikmesi olduğu ancak yazılıysa tartışılabilir.
Dokuzuncu faktör muayene ve kabul kriterleridir. Kabul, teslimatta bakılıp karar verilecek bir konu değil, önceden yazılmış bir listedir. Pratikte bir muayene ve deney planı (ITP) hazırlanır; her satırında kim, ne zaman, neye bakacak ve hangi belge üretilecek yazılır. Tipik olarak şu belgeler istenir:
- Malzeme sertifikaları, EN 10204 3.1 tipinde
- WPS ve WPQR kopyaları, kaynakçı yeterlilik belgeleri
- Kaynak muayene raporu, EN ISO 5817 kabul seviyesine atıflı
- Kuru film kalınlığı ölçüm raporu, ISO 2178’e göre, ölçüm noktası sayısıyla
- Sızdırmazlık test raporu: basınç, süre, sonuç
- Boyut kontrol raporu: kritik ölçüler ve ölçülen değerler
Bu altı belge sipariş metninde sayıldığında, teklif veren imalatçı bunların maliyetini de fiyatlar. Sonradan istendiğinde ise ya ek maliyet çıkar ya da belge hiç üretilemez, çünkü ölçüm imalat sırasında yapılmamıştır.
Sipariş açmadan önce doldurulacak kontrol listesi
Yukarıdaki dokuz faktör tek sayfalık bir kontrol listesine sığar. Satın alma dosyası açılmadan önce şu alanların hepsinde bir sayı veya bir standart numarası bulunmalıdır: çizim numarası ve revizyonu, referans düzlem, genel imalat toleransı sınıfı, gövde ve kapak sac kalınlıkları, malzeme kalitesi ve sertifika tipi, kaynak kalite seviyesi ve muayene yüzdesi, yüzey hazırlığı derecesi, korozyon kategorisi ve kuru film kalınlığı, test basıncı ve süresi, arayüz ölçüleri, nakliye gabarisi, ara terminler, kabul belgeleri listesi.
Bu alanların boş bırakılması imalatı ucuzlatmaz, riski satın alma tarafına aktarır. Dolu bir sipariş metniyle gelen bir trafo kazanı talebinde imalatçı, tahmine dayalı bir pay koymak zorunda kalmadan fiyat verir; teklifler arasındaki fark da gerçek imalat farkı olarak okunabilir hale gelir.
Elinizde tam bir şartname yoksa, mevcut bir trafonun ölçü çizimi ve kullanım ortamı bilgisi bile bu listenin yarısını doldurmaya yeter. Kalanını imalatçıyla birlikte netleştirmek, siparişten sonra netleştirmekten her zaman ucuzdur.
Sıkça sorulan sorular
Trafo kazanı siparişinde en sık atlanan teknik veri hangisi?
Muayene ve kabul kriterleri. Sac kalınlığı ve boya kalınlığı çoğu şartnamede yazılıdır, ancak kaynak dikişlerinin hangi kalite seviyesine (EN ISO 5817 B veya C) göre değerlendirileceği ve hangi belgelerin teslim edileceği çoğu zaman yazılmaz. Bu boşluk teslimatta belge eksikliği veya ek maliyet olarak geri döner. Sipariş metnine bir muayene ve deney planı (ITP) eklemek riski büyük ölçüde kapatır.
Kazan sac kalınlığı nasıl belirlenir?
Kalınlık tek bir değer değildir: gövde, taban ve kapak ayrı seçilir. Dağıtım tipi kazanlarda gövde tipik olarak 3-6 mm, taban ve kapak 6-10 mm aralığındadır. Belirleyici parametreler kazanın gücü ve yağ hacmi, iç basınç ve vakum şartı, kaldırma yükü ve kapak cıvatalarının sıkma momentidir. Sipariş metninde her üç parça için ayrı kalınlık ve EN 10025-2 malzeme kalitesi yazılmalıdır.
Hidrostatik sızdırmazlık testi kaç kPa'da ve ne kadar süre yapılır?
Dağıtım tipi kazanlarda sektörde yaygın uygulama, konservatör seviyesinin üzerinde 20-50 kPa mertebesinde bir iç basınç altında 8-24 saat bekletmedir. Kabul kriteri, süre boyunca basınç düşüşü olmaması ve kaynak dikişi, flanş yüzeyi ile conta hattında gözle görülür sızıntı bulunmamasıdır. Nihai değerler proje şartnamesine ve IEC 60076-1 kapsamındaki rutin kontrol tanımına göre sipariş metninde sabitlenmelidir.
ISO 12944 C4 ile C5 arasındaki fark siparişte ne değiştirir?
Korozyon kategorisi hem kat yapısını hem toplam kuru film kalınlığını değiştirir. C4 (sanayi, kıyıya yakın) sistemleri tipik olarak 200-240 mikron mertebesindeyken, C5 (kıyı veya ağır sanayi) sistemleri 240-320 mikron mertebesine çıkar ve genellikle çinkoca zengin astar gerektirir. Bu fark boya maliyetini ve kuruma süresini, dolayısıyla termini etkiler. Kategori siparişte yazılmazsa imalatçı düşük olanı varsayar.
Kazan nakliyesi için hangi ölçüleri baştan kontrol etmeliyim?
Türkiye’de karayolunda izinsiz sevkiyat için azami araç genişliği 2,55 m, azami yükseklik 4,00 m’dir. Kazanın kapak ve buşingler takılıyken toplam yüksekliği, tekerlek arabası dahil genişliği ve treyler yüksekliği bu sınırlarla birlikte değerlendirilmelidir. Sınır aşılıyorsa özel yük izni, refakat ve güzergâh çalışması gerekir; bu kalem termine hafta mertebesinde eklenir.
Aynı kazan için gelen teklifler neden bu kadar farklı çıkıyor?
Çoğunlukla teklifler aynı işi fiyatlamıyordur. Sac kalınlığı 3 mm ile 5 mm, kuru film 80 mikron ile 120 mikron, kaynak muayenesi gözle kontrol ile penetrant kontrolü arasında değişiyorsa fark teknik kapsam farkıdır. Dokuz faktörün her biri sipariş metninde ölçüyle yazıldığında teklifler karşılaştırılabilir hale gelir ve en düşük fiyat gerçekten en düşük maliyeti gösterir.